حج
نگاهى به موضوع حج و حرمين شريفين در پايگاههاى اسلامى
احمد كبرى
akbari@noornet.net
مقدمه
حال كه نسيم ايام حجبر سرزمين ايران اسلامى وزيدن گرفته و حجاج بيتاللّه به كوى دوست سفر كردهاند و به دور از تعلقها و زرق و برق دنيوى سر بر آستان حق مىسايند، بر آن شديم تا با مرور پايگاهها و صفحات اسلامى اينترنت، جايگاه حج و عمره و حرمين شريفين، مكه و مدينه را در پايگاههاى اسلامى بررسى كنيم و عملكرد دستاندركاران پايگاهها را در اين موضوع به نظاره بنشينيم.
ابتدا بنا بر آن بود كه يكايك پايگاهها بررسى و معرفى شوند، اما بعد از يك جمعبندى كلى و جمعآورى و شناسايى پايگاههايى كه براى حج و حرمين مطلب ارائه كردهاند، مناسب ديده شد كه دامنه بحث را محدودتر نماييم و تنها به محتواى فارسى اينترنت درباره موضوع مورد بحث بپردازيم.از اين رو ،نخست خوانندگان محترم را به طور كلى با محتواى اينترنت به صورت طبقهبندى و موضوعى در مورد حج و زيارت آشنا مىكنيم و آنگاه برخى از مهمترين پايگاهها و صفحات را به صورت اجمالى معرفى نموده، در پايان نكاتى را به عنوان نقد و بررسى عرضه مىداريم.
حج و حرمين شريفين در پايگاههاى اسلامى
آنچه را درباره حج، مكه، مدينه و مسائل مربوط به آنها در اينترنت آمده است، مىتوان به چند بخش كلى تقسيم كرد:
1. احكام و مناسك حج
بخش قابل توجهى از پايگاههاى مراجع معظّم تقليد و همچنين پايگاه بعثه مقام معظّم رهبرى، به طرح احكام و مناسك حج اختصاص دارد. آموزش مناسك حج در اين پايگاهها بدون استثناء به صورت متن و قالب كتاب مىباشد و از ساير ابزار عرضه اطلاعات و دادهها استفاده نشده است.
2. تاريخ اسلام و آثار اسلامى مكه و مدينه
بيان تاريخ زندگانى پيامبر مكرّم اسلام و معرفى آثار اسلامى مكه و مدينه، بخش ديگرى از پايگاههاى حج و زيارت را تشكيل مىدهد. متون ارائه شده در اين بخشها غالباً متون عمومى مانند كتاب آثار اسلامى مكه و مدينه اثر استاد رسول جعفريان و چند متن مشابه است كه معمولاً براى زائران و كارگزاران حج تدوين شده است.
3. اسرار و معارف حج
مباحث اسرار و معارف اعمال حج و همچنين مباحث اخلاقى و آداب اجتماعى حج نيز بخش مهمى از كتابها و مقالات عرضه شده در پايگاهها را به خود اختصاص داده است. كتابهايى مانند: عرفان حج تأليف آية الله جوادى آملى، حج عارفان اثر آقاى رحيم كارگر، روح حج از استاد جواد محدثى، آداب سفر حج اثر آقاى سيد على قاضى عسكر، در حريم كعبه نوشته آقاى محمدباقر حجتى و حج مقبول تأليف آقاى سيد ابوالحسن حسينى.
4. اطلاعرسانى و خدمات حج و زيارت
مهمترين اهداف راهاندازى پايگاه سازمان حج و زيارت و پايگاههاى وابسته به دفاتر زيارتى يا كاروانها، مسئله اطلاعرسانى زيارتى به زائران بيتالله يا عتبات عاليات است. اخبار، گزارشها، اطلاعيهها، اطلاعات سفرها، مقررات سفر به ساير كشورهاى زيارتى و راهنمايىهاى مربوط به ثبتنام و رعايت مسائل بهداشتى در سفرهاى زيارتى، و مسائلى از اين قبيل بخش ديگرى از مطالب مربوط به حج و حرمين است و همان طور كه اشاره شد، در برخى از پايگاهها به صورت مفصّل به آن پرداخته شده است.
5. تصاوير اماكن مقدّس
تصاوير اماكن مقدّس و زيارتى مكه و مدينه و بهويژه مسجد الحرام و مسجد النبى، در گوشه و كنار پايگاههاى اسلامى فراوان به چشم مىخورد. مهمترين و شايد جامعترين پايگاه در اين باره، جستجوگر پايگاههاى شيعى(1) است كه در بخش تصاوير در قسمت اماكن مذهبى به تفكيك، تصاوير مرتبط با هر يك از اماكن اسلامى و مذهبى را كه در ساير پايگاهها بوده است، جمع آورى و نشانىدهى كرده است.
پايگاههاى حج و زيارت
1. پايگاه حج و زيارت
پايگاه رسمى سازمان حج و زيارت www.iran-hadj.org از مهمترين پايگاههاى اطلاعرسانى در اين زمينه به شمار مىرود. معرفى سازمان، حج تمتع، عمره، عتبات عاليات، سوريه، دفاتر خدمات زيارتى و اطلاعات استانها، مهمترين گزينههاى اين پايگاهاند.
اخيراً در اين پايگاه، تغييراتى از نظر شكل و طرح و طبقهبندى ايجاد شده است؛ اما هنوز نمىتواند به عنوان يك پايگاه شايسته و درخور سازمان حج و زيارت به حساب آيد.
البته گزينهها و عناوين ديگرى نيز مىتواند در اين پايگاه ارائه شود كه مواردى مانند: نشريه ميقات حج، اطلاعات آموزشى براى زائران، اطلاعرسانى به خانوادههاى آنان در طول سفر حج و اطلاعرسانى درباره مكه و مدينه و حرمين از اين قبيل است.
2. پايگاه بعثه مقام معظّم رهبرى
اين پايگاه www.hadj.ir به حوزه نمايندگى ولى فقيه در امور حج و زيارت وابسته است كه گرچه اشكالات ساختارى و كاربرى فراوانى در آن ديده مىشود، اما تنها پايگاهى است كه تعدادى از متون، منابع، كتابها و مقالات را به صورت طبقهبندى شده در خود جاى داده است.
مهمترين بخش اين پايگاه، كتابخانه حج است كه در موضوعات اسرار و معارف حج، فقه و مناسك، اماكن و آثار اسلامى، عقايد، تاريخ و رجال، خاطرات، گفتگوها، عتبات عاليات و سوريه، و مسائل اجتماعى حج، نزديك به دو هزار عنوان كتاب و مقاله را در خود جاى داده است. چنانچه امكانات پژوهشى مانند جستجو و فهرستهاى مناسب به اين قسمت كتابخانه اضافه مىشد، جنبههاى كاربردى اين صفحه را دو چندان مىكرد.
در اين پايگاه، همچنين بخش اخبار و گزارشات هم وجود دارد كه اين روزها به خوبى فعّال است. آموزش مناسك حج به صورت انيميشن در پنج درس ده دقيقهاى، فصلنامه ميقات حج و معرفى معاونتهاى نمايندگى ولى فقيه در امور حج و زيارت، از قسمتهاى ديگر اين پايگاه به شمار مىآيند.
3. معاونت امور روحانيون
اين پايگاه (www.beseh.rohani.ir) ويژه معاونت روحانيون بعثه مقام معظّم رهبرى است كه به تازگى از پايگاه بعثه جدا شده و به دليل اهميت ويژه و ارتباطاتى كه با مخاطبان خود دارد، به صورت مستقل پا به عرصه اينترنت گذاشته است.
در حال حاضر، فعالترين بخش اين پايگاه بخش اخبار و گزارشهاست. گرچه گزينههايى مثل رهتوشه، دانستنىها، مقررات حج، مؤلفان روحانى و معرفى كتاب حج هم وجود دارد، اما هنوز فعاليت چشمگيرى در آنها صورت نگرفته است.
از بخشهاى جديد و مهم اين پايگاه، صفحه ويژه اطلاعرسانى روحانيون شبكه حج است كه اين كار با هدف بهرهگيرى از فناورى اطلاعات، بهينهسازى فرآيندهاى مديريتى، اطلاعرسانى به روحانيون و ايجاد بسترى مناسب براى تعامل و ارتباط با روحانيون حج طراحى شده است كه افراد با كلمه عبور و نام كاربرى خاص از اطلاعات ويژه خود مطلع مىشوند و براى آنها امكان بيان و ثبت رهآورد تشرفات خود در قالب توصيه، خاطره و تجربه نيز فراهم آمده است.
4. پايگاه لبيك
لبيك (www.labbaik.ir) پايگاه امور حج و زيارت سازمان صدا و سيماى جمهورى اسلامى ايران و پل ارتباطى ميان عشاق بيت الله الحرام است. همچنين براى آنان كه از درك حضور خاك پاك و مطهر مكه مكرمه و مدينه منوره و بقيع مطهر محروم هستند، امواج راديويى و تلويزيونى و اينترنتى به مدد مىآيند تا اين داغ فراق عاشقان الهى را مرهم باشند و طراوت فضاى روحانى حج و اماكن مقدّس را در نظر آنان ترسيم نمايند.
اين پايگاه به مراجعان خود امكان كسب اطلاعات بيشتر درباره مسائل و مناسك حج و زيارت و همچنين تماشاى مستقيم بسيارى از برنامههاى حج را مىدهد.
علاقهمندان مىتوانند در اين پايگاه از بخشهاى متنوع و متعددى مثل: حج در كلام قرآن، حج در كلام معصومين، حج در كلام علما، و بزرگان، سفرنامههاى حج، مناسك عمره و حج تمتع، آلبوم تصاوير و بخش مسابقات استفاده كنند.
پايگاه لبيك علاوه بر اخبار و گزارشات، ساعت پخش برنامههاى شبكه تلويزيونى و اينترنتى لبيك را هم ارائه كرده است كه بهتازگى همزمان با شروع هفته حج افتتاح شده است و هر روز در دو بخش صبح و عصر برنامه دارد.
گفتنى است كه با آغاز هفته حج، اين پايگاه از نظر برنامهنويسى و طراحىهاى گرافيكى و ساختارى هم تغيير يافته است.
5. صفحات احكام و مناسك حج
همانطور كه قبلاً هم اشاره شد، يكى از بخشهاى مطرح در پايگاههاى اسلامى اينترنت مبحث احكام و مناسك حج است كه فتاوى و استفتائات هر يك از مراجع معظّم تقليد نه تنها در پايگاههاى ايشان، بلكه در برخى از پايگاههاى اسلامى ديگر نيز ارائه شده است. در اين باره براى رؤيت مناسك حج از ديدگاه مقام معظّم رهبرى به نشانى: www.wilayah.ir مراجعه نماييد كه در بخش فارسى اين پايگاه علاوه بر متن كامل مناسك حج ايشان و حضرت امام خمينى)ره(، استفتائات مربوط به حج نيز عرضه شده، و در آينده نزديك نيز آموزش مناسك حج به صورت صوت و تصوير ارائه خواهد گرديد.
6. پايگاه كاروانهاى حج
يكى از ابتكارات جالب در اين باره، پايگاههاى ويژه برخى از كاروانهاى حج است كه به واسطه مديران كاروانها و دفاتر زيارتى راهاندازى شده است. دو پايگاه كاروان حج بلال(2) و كاروان حج كساء(3) از اين جملهاند كه هر دو علاوه بر اطلاعات و اخبار كاروانهاى خود و توصيهها و خدمات به زائران خويش، اطلاعات نسبتاً وسيعى نيز درباره موضوعات مختلفى چون: حج تمتع و اعمال آن، مكه و مدينه و اماكن مقدّس آنها، مناسبتهاى حج، تصاوير حج، اسرار حج؛ آداب حج و بهداشت حج ارائه نمودهاند كه قابل تقدير و توجه است.
آموزش اجمالى احكام و مناسك حج و همچنين قرائت نماز و ذكر تلبيه نيز از قسمتهاى مهم اين قبيل پايگاهها به شمار مىآيند.
نقد و بررسى
1. موضوع حج و زيارت با همه اهميت و جايگاهى كه در ميان موضوعات اسلامى و دينى دارد، نسبت به ساير موضوعات مشابه كمتر مورد توجه قرار گرفته است. با يك بررسى ساده در اينترنت و دايركتورىهاى مذهبى به خوبى روشن مىگردد كه اولاً: پايگاههاى مستقل ويژه حج و حرمين شريفين به زبان فارسى كم است، و ثانياً: در پايگاههاى اسلامى هم سهم موضوع حج و زيارت از بقيه موضوعات كمتر مىباشد.
با اينكه ايران اسلامى تنها كشورى است كه به امور حج و زيارت و سفرهاى زيارتى زائران و حجاج بيتاللّه اهتمام خاص دارد و برنامهريزىهاى منحصر به فردى را به اجرا مىگذارد و از اين جهت، اقدامات او در ايام سال بهويژه ايام حج در ميان كشورهاى اسلامى نظير ندارد، و در سال گذشته برنامه و مديريت حج جمهورى اسلامى ايران در بين كشورهاى اسلامى به عنوان برنامه نمونه شناخته شده است. اما در ميان پايگاههاى فارسىِ اينترنت به مسائل حج و حرمين كمتر پرداخته شده است. اين در حالى است كه پايگاههاى عربى و وابسته به اهل سنت موضوع حج و حرمين شريفين را بيشتر متذكر شدهاند. اين امر با مراجعه به برخى دايركتورىهاى عربى و جستجو از طريق موتورهاى جستجو نيز واضح مىگردد.
2. مهمترين پايگاهى كه از لحاظ محتوايى و تنوع منابع درباره حج و حرمين شريفين اطلاعرسانى مىكند، پايگاه بعثه مقام معظّم رهبرى است كه علاوه بر ارائه متون و طبقهبندى موضوعى منابعى، امكان دريافت كتابها را فراهم آورده است؛ اما در عين حال، اين پايگاه از لحاظ ويژگىهاى ساختارى و ايجاد يك محيط كاربرى راحت و آسوده راه درازى را پيش رو دارد. اشكالات لينكى و نشانىدهى در برخى كتابها، فعال نبودن كليد دريافت بيشتر كتابها، عدم امكان ارتباط آسان با صاحبان پايگاه، از جمله مشكلات اساسى اين پايگاه است.
3. مهمترين مبحث قابل طرح در پايگاههاى حج و زيارت، مناسك و احكام حج است كه مىتواند قشر وسيعى را مخاطب خود سازد. مناسك حج به لحاظ گستردگى و ظرافت، از جايگاه خاصى برخوردار است و پايگاههاى متكفل در اين جهت بايسته است كه با قالبها و ابزارهاى مناسب و نوين به مسئله آموزش بپردازند.
در اهميت اين امر همين بس كه كشور عربستان از ابتداى ماه ذيقعده سال جارى راديوى آموزش حجاج را با پخش برنامه به 14 زبان زنده دنيا راهاندازى كرده است.(4)
4. وبلاگهاى فارسى با همه تعدد و تنوعى كه دارند، در موضوع حج و مكه و مدينه كمتر نوشتهاند. با بررسى انجام شده در اين باره، تنها بخشهايى از برخى وبلاگها با موضوع مورد بحث ارتباط دارند و تنها وبلاگ »رواق«(5) است كه فقط به موضوع حج و حرمين پرداخته است هر چند از هنگام تولد آن زمان زيادى نمىگذرد.
5. درباره حج و زيارت مطالبى كه جنبه منبع و مأخذ دارند، در اينترنت وجود ندارند و مواردى هم كه وجود دارند، يكجا جمعآورى و ساماندهى نشدهاند، حتى نشريههاى ميقات حج فارسى و عربى هم كه نشريههاى اختصاصى و غنى در اين موضوع به شمار مىآيند، تا چندى پيش در اينترنت يافت نمىشد و اخيراً متن كامل شمارههاى آن قرار داده شده است كه البته صرفاً به ارائه متن آن اكتفا شده و هيچ قابليت و امكان تحقيقى و پژوهشى براى آن فراهم نشده است.
6. در مجموع، آنچه قابل تقدير و تحسينبرانگيز است، عملكرد بعثه مقام معظّم رهبرى و امور حج سازمان صدا و سيماى جمهورى اسلامى ايران است كه تقريباً جامعترين پايگاههاى اينترنتى درباره حج و زيارت و مكه و مدينهاند.
اميد است با توجه بيشتر دستاندركاران اين پايگاهها، نقاط قوت هر يك از آنها بيشتر گرديده، بهتدريج ساير نيازمندىها، امكانات و فعاليتهاى علمى و پژوهشى هم به آنها افزوده شود.
پىنوشتها:
1. >www.shiasearch.com<21/9/48.
2. >www.belaltour.com<11/9/48.
3. >www.kasahaj.com<11/9/48.
4. >www.hadj.ir> به نقل از پايگاه اينترنتى البوابة، 84/9/9.
5. >http://ravaq.blogfa.com<31/9/48.
با استعانت از خداوند متعال امیدوارم که مطالب این وبلاگ مفید واقع شود و از آن کمال استفاده